Thực trạng phân bố hệ thống đô thị và nông thôn

a. Hệ thống đô thị

Trước sáp nhập, Đà Nẵng là đô thị có mức độ đô thị hóa rất cao, dân số đô thị chiếm khoảng 87,8% (năm 2024), áp lực phát triển tập trung mạnh vào khu đô thị lõi ven biển. Sau sáp nhập với tỉnh Quảng Nam, quy mô diện tích và dân số thành phố tăng mạnh, kéo theo tỷ lệ đô thị hóa giảm xuống còn khoảng 54-57%, do không gian hợp nhất chủ yếu là nông thôn, bán đô thị và miền núi. Điều này làm thay đổi căn bản cấu trúc không gian và phân bố nguồn lực giữa đô thị - nông thôn.

Khu vực trung tâm (Đà Nẵng trước sáp nhập) tiếp tục giữ vai trò đô thị lõi, tập trung hạ tầng kỹ thuật - xã hội, dịch vụ, du lịch, cảng biển, công nghệ cao; tỷ lệ đô thị hóa tại các phường trung tâm đạt gần 90%, mật độ dân số và lao động phi nông nghiệp cao.

Ngược lại, các xã miền núi phía Tây và trung du chỉ đạt tỷ lệ đô thị hóa khoảng 25-30%, phản ánh sự chênh lệch lớn về hạ tầng, dịch vụ công và cơ hội phát triển.

Vùng mở rộng từ Quảng Nam (trước sáp nhập) có sự phân hóa rõ: các đô thị ven biển và ven trục giao thông quốc gia (Hội An, Điện Bàn, Tam Kỳ…) đô thị hóa nhanh; trong khi vùng đồng bằng trũng nội địa và miền núi phát triển chậm, kinh tế chủ yếu dựa vào nông - lâm nghiệp.

Toàn thành phố hiện có 94 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 23 phường, 70 xã và 01 đặc khu. Hệ thống đô thị phát triển chưa cân đối, các đô thị lớn tập trung chủ yếu ở phía Đông ven biển, thiếu các đô thị đối trọng ở phía Tây; liên kết, phân công chức năng và chia sẻ nguồn lực giữa các đô thị còn hạn chế.

Phân loại đơn vị hành chính: Ở cấp tỉnh, thành phố Đà Nẵng (sau sáp nhập) cơ bản đáp ứng các tiêu chuẩn của thành phố trực thuộc Trung ương theo quy định, đạt 5/7 tiêu chuẩn; còn hạn chế ở tỷ lệ số phường và một số chỉ tiêu kinh tế - xã hội cần tiếp tục theo dõi. Ở cấp xã, 23 phường cơ bản đáp ứng tiêu chuẩn theo Nghị quyết 112/2025/QH15.

Phân loại đô thị: Theo Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 ngày 24/12/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về phân loại đô thị, thành phố Đà Nẵng tiếp tục được xác định là đô thị loại I. Đô thị Đà Nẵng, đô thị Tam Kỳ, đô thị Hội An được xác định là đô thị loại II.

Các đô thị khác được xác định là đô thị loại III; đa số phường và một bộ phận xã đạt tiêu chí đô thị loại III, cho thấy tiềm năng đô thị hóa còn lớn nhưng cần lộ trình đầu tư và tổ chức không gian hợp lý.

b. Khu vực nông thôn

Sau sáp nhập, khu vực nông thôn chiếm tỷ trọng lớn với 70/94 đơn vị hành chính cấp xã, phân bố chủ yếu tại khu vực phía Tây, Tây Nam và một phần phía Nam của thành phố. Hệ thống điểm dân cư nông thôn phân bố không đồng đều, chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi điều kiện địa hình, mạng lưới giao thông và quá trình đô thị hóa.

Nhìn tổng thể, cấu trúc nông thôn của thành phố hình thành ba vùng phân bố chính gồm: nông thôn ven đô, nông thôn ven biển và nông thôn miền núi, với đặc điểm tổ chức không gian và mật độ dân cư khác nhau

Khu vực nông thôn ven đô phân bố tại các vùng tiếp giáp với đô thị trung tâm và các khu vực phát triển đô thị mở rộng, đặc biệt tại Hòa Vang và khu vực Điện Bàn. Các điểm dân cư tại đây thường hình thành theo cụm làng truyền thống kết hợp phát triển dọc theo các trục giao thông, mật độ dân cư tương đối cao và có xu hướng mở rộng nhanh do tác động của quá trình đô thị hóa.

Không gian nông thôn ven đô đang chuyển dịch mạnh sang các hoạt động dịch vụ, thương mại nhỏ và nông nghiệp đô thị, đồng thời đóng vai trò là không gian chuyển tiếp giữa khu vực đô thị và nông thôn truyền thống.

Khu vực nông thôn ven biển phân bố dọc dải bờ biển từ Sơn Trà – Ngũ Hành Sơn – Điện Bàn – Hội An và các khu vực ven biển phía Nam. Hệ thống dân cư tại đây có mật độ khá cao và phân bố chủ yếu theo dạng tuyến dọc bờ biển, các cửa sông và các trục giao thông ven biển.

Không gian cư trú gắn với các hoạt động kinh tế biển, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản, đồng thời chịu tác động mạnh của quá trình phát triển du lịch và đô thị ven biển.

Tuy nhiên, do quỹ đất hạn chế và áp lực phát triển du lịch – đô thị, nhiều khu vực nông thôn ven biển đang có xu hướng thu hẹp không gian sản xuất nông nghiệp và chuyển đổi chức năng sử dụng đất.

Khu vực nông thôn miền núi phân bố chủ yếu tại các vùng phía Tây của thành phố, bao gồm Hòa Vang và các khu vực trung du – miền núi phía Tây Quảng Nam.

Các điểm dân cư tại đây có quy mô nhỏ, phân bố phân tán theo dạng tuyến dọc các thung lũng, sông suối hoặc các điểm dân cư rải rác trên sườn núi, mật độ dân cư thấp.

Không gian nông thôn miền núi gắn với các hoạt động nông – lâm nghiệp và bảo vệ rừng, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường sinh thái và nguồn nước của toàn vùng.

Xét trên bình diện tổng thể, hệ thống nông thôn của thành phố thể hiện sự phân hóa rõ rệt giữa khu vực phía Đông và phía Tây. Khu vực phía Đông, bao gồm các vùng ven biển và ven đô, có mật độ dân cư cao hơn, hệ thống dân cư phát triển tương đối liên tục và chịu tác động mạnh của quá trình đô thị hóa.

Trong khi đó, khu vực phía Tây có đặc điểm nông thôn miền núi với mật độ dân cư thấp, phân bố phân tán và gắn với các không gian sinh thái – rừng núi, tạo nên vùng đệm sinh thái quan trọng cho toàn bộ hệ thống đô thị của thành phố.