ĐÀ NẴNG TRONG CAO TRÀO CÁCH MẠNG DƯỚI SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN TIẾN TỚI CUỘC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945

Từ tháng 3 năm 1945 đến tháng 9 năm 1945

Ngày 9.3.1945, Nhật đảo chính Pháp trên toàn cõi Đông Dương. Thường vụ Trung ương Đảng kịp thời ra bản chỉ thị lịch sử ''Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta'' (12.3.1945) xác định rõ ''Cao trào chống Nhật cứu nước dẫn đến thắng lợi trực tiếp của Tổng khởi nghĩa'' đã tới. 

Sau khi đảo chính, ở Đà Nẵng, phát xít Nhật một mặt khống chế lực lượng quân Pháp, mặt khác đưa Tôn Thất Gián và Nguyễn Khoa Phong lên làm Tỉnh trưởng Quảng Nam và Đốc lý Đà Nẵng, nhanh chóng tổ chức bộ máy hành chính, quân sự và các tổ chức đoàn thể xã hội thân Nhật. Đồng thời các đảng phái chính trị như Cao Đài, Thanh niên Tráng sinh Đoàn, Đại Việt... cũng nhảy ra chính trường hoạt động. Trong Đảng lúc này cũng xuất hiện khuynh hướng chủ trương lợi dụng các tổ chức thân Nhật được gọi là nhóm ''Tân lập hiến'', nhưng đã bị Tỉnh ủy Quảng Nam phê phán, đồng thời kiên quyết chỉ đạo phong trào cách mạng theo sát chỉ thị của Trung ương (đến Quảng Nam vào tháng 5.1945). 

Cũng trong tháng 5.1945, Việt Minh tỉnh Quảng Nam lấy mật danh là Vụ Quang (tên căn cứ cuộc khởi nghĩa của Phan Đình Phùng chống Pháp vào cuối thế kỷ XIX) được thành lập. Tháng 6.1945, Hội nghị Tỉnh ủy mở rộng được triệu tập tại Thọ Khương đề ra chủ trương đẩy mạnh tuyên truyền, phát triển lực lượng võ trang xây dựng các đội du kích vũ trang của tỉnh. Tháng 7.1945 Tỉnh ủy các tỉnh từ Quảng Bình đến Khánh Hòa đã họp tại Quảng Ngãi bàn kế hoạch phối hợp hành động với tinh thần khẩn trương quyết tâm giành thắng lợi cho sự nghiệp giải phóng quê hương và dân tộc. 

Nhận rõ vị trị chiến lược của Đà Nẵng, nơi phát xít Nhật và quân đội thực dân tập trung mạnh đang tìm mọi cách đối phó với tình thế ngày càng nguy kịch khi chiến tranh kết thúc, Tỉnh ủy quyết định tăng cường đồng chí Huỳnh Ngọc Huệ, Tỉnh ủy viên trực tiếp chỉ đạo việc xây dựng lực lượng trong thành phố. 

Vào thời điểm phát xít Nhật chuẩn bị tuyên bố đầu hàng Đồng Minh, ngày 14.8.1945, Tỉnh ủy Quảng Nam triệu tập hội nghị mở rộng tại Tam Kỳ. Cùng lúc đó đồng chí Huỳnh Ngọc Huệ từ Đà Nẵng ra báo tin phát xít Nhật đã đầu hàng. Hội nghị đã khẩn trương bàn kế hoạch khởi nghĩa cướp chính quyền. Căn cứ vào bản chỉ thị của Trung ương 12.3.1945, Tỉnh ủy quyết định toàn tỉnh phát động khởi nghĩa không chờ chỉ thị mới của Trung ương hoặc Xứ ủy. Quyết định đúng đắn này nhanh chóng trở thành một sức mạnh thần kỳ cổ vũ các địa phương nổi dậy cướp chính quyền. 

Ngày 18.8.1945, quần chúng cách mạng làm chủ Hội An chiếm dinh Tỉnh trưởng, cùng ngày hôm đó, Điện Bàn, Duy Xuyên, Đại Lộc, Thăng Bình, Tam Kỳ và sau đó một ngày là Tiên Phước khởi nghĩa thành công, chính quyền về tay nhân dân. 

Hòa Vang là vùng vành đai của Đà Nẵng, ngày 22.8.1945, huyện lỵ đã thuộc về chính quyền cách mạng. 

Thành phố Đà Nẵng, nơi lực lượng phát xít Nhật cũng như tàn quân Pháp tập trung đông nhất lúc này thực sự đã lọt vào giữa vòng vây của những vùng chính quyền đã về tay cách mạng và là địa bàn cuối cùng của Quảng Nam còn nằm trong tay giặc. 

Dù bộ máy bạo lực của Nhật - Pháp dầy đặc nhưng lực lượng cách mạng của thành phố đã được chuẩn bị đầy đủ. Lực lượng tự vệ cứu quốc được phiên chế thành các đại đội của Đề pô xe lửa, Sở Công chánh, khu Thanh Khê - Hà Khê, An Hải - Mỹ Khê, Liên Trì, Sở Đoan... tổng cộng có đến một ngàn rưỡi chiến sĩ. 

Uy thế của cách mạng khiến các lực lượng tay sai run sợ, nhiều tên tìm đến cơ sở cách mạng để thú tội, viên tư lệnh quân Nhật tìm cách liên hệ với lực lượng của Việt Minh. Đồng chí Lê Văn Hiến được cử tới thương lượng, yêu cầu quân Nhật án binh bất động, không can thiệp vào việc nội bộ của ta và ngược lại, ta sẽ liên lạc với lực lượng cách mạng ở Quảng Ngãi chấm dứt tấn công quân Nhật, thu nhặt thương binh và tử sĩ của Nhật bị chết trên chiến trường. 

Nhờ sách lược phân hoá và trung lập quân Nhật, việc giành chính quyền ở thành phố Đà Nẵng chủ yếu dựa vào sức mạnh chính trị của quần chúng trên hình thức lập chính quyền cách mạng bằng những cuộc mít tinh ra mắt Uỷ ban Nhân dân Cách mạng Lâm thời ở từng khu vực. Từ ngày 22.8.1945, lần lượt các địa bàn ở vùng ngoại ô như Thanh Khê, Hà Khê, Liên Trì, Thuận An, Mỹ Khê, chính quyền cách mạng đã được thành lập. 

Ở trung tâm Đà Nẵng, cùng trong đêm 25.8.1945, bên cạnh việc khẩn trương chuẩn bị khởi nghĩa và tổ chức lễ ra mắt chính quyền cách mạng của thành phố, âm mưu giả danh Việt Minh cướp chính quyền của bọn tay sai thân Nhật do Mai Trọng Tánh cầm đầu đã bị các lực lượng cách mạng cảnh giác đập tan. 

Tám giờ sáng ngày 26.8.1945, tiếng còi tầm thành phố phát ra như một hiệu lệnh cho các lực lượng cách mạng tiến vào trung tâm Đà Nẵng, treo cờ, giăng biểu ngữ, tổ chức mít tinh công bố lệnh khởi nghĩa, tuyên bố thủ tiêu bộ máy cai trị của chế độ cũ. Các công sở như Tòa án, Kho bạc, sở Liêm phóng, sở Công chánh, sở Hỏa xa...được các lực lượng đại diện chính quyền cách mạng tiếp quản. Đến 9 giờ sáng, cờ đỏ sao vàng treo khắp thành phố báo tin mảnh đất ''nhượng địa'' của thực dân đã hoàn toàn trở về với Tổ quốc Việt Nam độc lập. 

Tại Tòa đốc lý, đồng chí Lê Văn Hiến nhân danh Chủ tịch uỷ ban Nhân dân thành phố được lực lượng vũ trang và quần chúng hộ tống tiến vào cổng chính tiếp nhận việc đại diện chính quyền bù nhìn Nguyễn Khoa Phong trao lại chính quyền cho cách mạng. Lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên thay thế lá cờ quẻ ly trên cột cờ Tòa đốc lý là thời điểm xác định thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam đã hoàn thành cuộc nổi dậy khởi nghĩa giành chính quyền. 

Ngày 2.9.1945, cùng với cả nước, thành phố Đà Nẵng, tỉnh Quảng Nam đã trở thành một bộ phận lãnh thổ của nước Việt Nam độc lập được Chủ tịch Hồ Chí Minh trịnh trọng tuyên bố trước toàn thế giới tại Quảng trường Ba Đình lịch sử. Trong những năm tháng cách mạng sôi động này, tỉnh Quảng Nam được mang tên của Trần Cao Vân và thành phố Đà Nẵng được mang tên của Thái Phiên là biểu hiện của niềm tự hào về truyền thống cách mạng kiên cường trong sự nghiệp giành độc lập tự do mà hai vị liệt sĩ của cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 là những tấm gương tiêu biểu.