ĐÀ NẴNG TRONG CUỘC ĐẤU TRANH CHỐNG LẠI CUỘC CHIẾN TRANH CỤC BỘ CỦA MỸ (1965 - 1968) (Tiếp theo)

Trước tình hình đó, Thành uỷ Đà Nẵng chủ trương tăng cường cán bộ chỉ đạo phong trào trong thành phố. Từ ngày 24.3, đồng chí Hà Kỳ Ngộ, Thường vụ Thành uỷ phụ trách đấu tranh chính trị và một số cán bộ khác đã vào thành phố để trực tiếp chỉ đạo phong trào. Lúc này, phong trào đấu tranh đã chuyển sang một bước mới, từ cuộc đấu tranh ly khai giữa các thế lực, chính đảng trong nội bộ địch thành phong trào chống Mỹ - Thiệu - Kỳ. Các cuộc biểu tình, bãi công, bãi thị, bãi khóa liên tiếp xảy ra. 

Ngày 30.3, cuộc biểu tình của lái xe, thợ máy, công nhân khuân vác trên đường Thống Nhất bị lính Mỹ khiêu khích gây thương vong. Lập tức hàng vạn nhân dân Đà Nẵng đã xuống đường tiếp sức, tràn đi khắp các đường phố. Nhân dân Đà Nẵng đã thực sự làm chủ thành phố của mình và ''Thiệu không còn kiểm soát được Đà Nẵng và các tỉnh vùng I chiến thuật'' nữa. Chị em tiểu thương ở chợ Cồn, chợ Hàn, dưới sự chỉ đạo của các chi bộ, đã quyên góp từ nhân dân Đà Nẵng, Huế tiền bạc, gạo, thực phẩm, tổ chức những điểm nấu ăn tiếp tế cho học sinh, sinh viên, công nhân để họ có thể túc trực, liên tục tham gia trong những ngày đấu tranh nóng bỏng này. 

Đứng trước tình hình đó, tướng Oan-tơ chỉ huy thủy quân lục chiến Mỹ ở Đà Nẵng đã ra lệnh cấm tất cả các nhân viên quân sự Mỹ vào Huế và Đà Nẵng để tránh xảy ra xung đột, và ra lệnh tản cư tất cả những người Mỹ về căn cứ của Mỹ cách Đà Nẵng 10 km. 

Ngày 4.4.1966, Thiệu - Kỳ quyết định đưa 3 tiểu đoàn lính thuỷ đánh bộ ra căn cứ không quân Đà Nẵng để đàn áp phong trào. Để chống lại, nhân dân Đà Nẵng đã lập chướng ngại vật trên đường phố, xây dựng các ụ súng. Lực lượng sinh viên quyết tử ở Huế đã vào Đà Nẵng để cùng chiến đấu. Quân ly khai thành lập Bộ Tư lệnh Trần Hưng Đạo để chống lại quân chính phủ. Trước tình hình ngày càng căng thẳng, ngày 7.4 Thiệu - Kỳ ra lệnh rút quân về Sài Gòn để chuẩn bị một kế hoạch mới. Cùng ngày Bộ chỉ huy quân sự Mỹ ra lệnh cho quân Mỹ rút khỏi nội thành Đà Nẵng, Huế, sợ xảy ra xung đột với quân ly khai. 

Ngày 8.4 tại Sài Gòn, Nguyễn Văn Thiệu mở cái gọi là 'Đại hội chính trị toàn quốc' hứa ân xá cho tất cả những người ly khai chống Thiệu - Kỳ và ra sắc luật quy định tổ chức tổng tuyển cử trong vòng 3 tháng đến 4 tháng sau. Những người lãnh đạo phong trào phật giáo đã đồng tình với quyết định này. 

Sau cuộc họp, Thích Trí Quang trở về Đà Nẵng kêu gọi thỏa hiệp. 

Phản đối sự thỏa hiệp, ngày 18.4, hàng vạn nhân dân Đà Nẵng tập trung tại trường Bồ Đề với hàng trăm xe đò, xe vận tải gồm lái xe, thợ máy, công nhân cảng, nhân dân lao động, tiểu thương, thanh niên, học sinh, sinh viên rầm rộ tuần hành khắp các đường phố. Đoàn sinh viên quyết tử Huế súng trong tay sát cánh cùng Ban chỉ huy thợ máy, lái xe nêu cao biểu ngữ: 'Thoả hiệp là tự sát', 'Đả đảo chính phủ Mỹ bao che cho Thiệu - Kỳ', 'Đả đảo Thiệu - Kỳ - Có'. Các cuộc mít tinh, tuần hành bãi công, bãi thị liên tiếp nổ ra trong những ngày tiếp theo. 'Lực lượng nhân dân tranh thủ cách mạng' đã diệt một số tên tay sai của Mỹ, bắt một số tên khác. 

Cuộc đấu tranh chống Mỹ - Thiệu của nhân dân Đà Nẵng lan ra khắp các đô thị miền Nam. Nhân dân các thành phố, thị xã từ Quảng Trị, Huế, Hội An, Quảng Ngãi, Quy Nhơn đến Nha Trang, Sài Gòn... đã rầm rộ xuống đường dương cao biểu ngữ chống chế độ Mỹ - Thiệu, ủng hộ cuộc đấu tranh của nhân dân Đà Nẵng. 

Nhưng phong trào dần dần cũng lắng xuống. Lợi dụng tình hình đó, Thiệu - Kỳ đưa quân ra đánh chiếm Đà Nẵng. Ngày 15.5.1966, quân Thiệu - Kỳ đổ bộ lên Thanh Bồ - Đức Lợi và sân bay Đà Nẵng, đánh chiếm Bộ Tư lệnh quân đoàn I, Toà Thị chính, quân vụ Thị trấn, Sở Bưu điện, Đài phát thanh, ngân hàng. Nhiều trận giao chiến xảy ra giữa quân Thiệu - Kỳ và lực lượng ly khai trong thành phố. Nhân dân Đà Nẵng bố phòng chống lại. Thanh niên, công nhân đã phá kho vũ khí lấy súng trang bị cho mình. Ngày 23.5 quân Thiệu - Kỳ đã chiếm lại Đà Nẵng. Lực lượng ly khai rút ra Huế. Thị trưởng Đà Nẵng Nguyễn Văn Mẫn và một số sĩ quan ly khai bị bắt và đưa về Sài Gòn. Nguyễn Chánh Thi bị cách chức và Hoàng Xuân Lãm được Thiệu - Kỳ đưa về làm Tư lệnh quân đoàn I. 

Khi quân Thiệu - Kỳ chiếm Đà Nẵng, các cán bộ lãnh đạo và cơ sở của ta tham gia vào 'Lực lượng nhân dân tranh thủ cách mạng' rút về căn cứ an toàn. Sự kiện nhân dân Đà Nẵng làm chủ thành phố gần 2 tháng thể hiện sức mạnh và tinh thần đấu tranh anh dũng của nhân dân thành phố. Đây cũng là một bước ngoặt của phong trào đấu tranh ở đô thị, một bước phát triển mới của sự vận dụng phương châm 2 chân 3 mũi giáp công trong cuộc chiến tranh cục bộ. Sự kiện này cũng là một bài học về việc lợi dụng, khoét sâu mâu thuẫn trong nội bộ địch, là cuộc tập dượt vũ trang khởi nghĩa và nổi dậy của quần chúng nhân dân thành phố Đà Nẵng. Đánh giá về sự kiện này, trong thư gửi Khu ủy Sài Gòn - Gia Định ngày 1.7.1967, đồng chí Lê Duẩn viết : 'Cuộc nổi dậy của đồng bào Đà Nẵng chống Thiệu - Kỳ từ tháng 3 đến tháng 5 năm 1966, tuy không đem lại thắng lợi, nhưng đã cho ta một bài học bổ ích về lợi dụng mâu thuẫn nội bộ địch. Lúc đầu cuộc nổi dậy đó không phải do ta chủ động mà nhân cơ hội nội bộ địch chống đối lẫn nhau, ta đã biết tập hợp, phát động quần chúng đứng lên làm chủ thành phố. 

Mặc dù cơ sở Đảng mỏng và lực lượng cách mạng trong thành phố không nhiều, các đồng chí ở Đà Nẵng đã làm được việc đó. Nhưng thiếu sót ở đây là 'các đồng chí ở Đà Nẵng chưa tranh thủ được thuận lợi để phát triển thực lực cách mạng... Bài học về cuộc nổi dậy của đồng bào Đà Nẵng rất phong phú'.

(Còn nữa)